کیومرث کرمانشاهی
در شرایطی که اقتصاد ایران با تشدید تحریمهای بینالمللی، محدودیتهای بانکی و مالی، دشواریهای حملونقل و تهدید مسیرهای تجاری مواجه است و وضعیت نه جنگ و نه صلح، محاصره و مباحث ناشی از ایجاد دروازه آهنین نااطمینانیهای اقتصادی را افزایش داده است، بازنگری در سیاستهای توسعه تجارت خارجی و بهویژه نظام انتخاب و استقرار رایزنان بازرگانی، ضرورتی اجتنابناپذیر به شمار میرود.
در چنین شرایطی، رایزن بازرگانی نباید صرفاً نمایندهای اداری در خارج از کشور تلقی شود، بلکه باید بهعنوان سفیر اقتصادی و بازوی اجرایی توسعه تجارت ایران، مسئول شناسایی فرصتها، گسترش بازارهای صادراتی، ایجاد ارتباط میان فعالان اقتصادی و پیگیری رفع موانع تجاری باشد.
واقعیت آن است که حضور فیزیکی رایزن های بازرگانی در کشورهای مختلف، بدون مأموریت مشخص و برنامه عملیاتی، لزوماً به توسعه تجارت منجر نمیشود. آنچه امروز ضرورت دارداجرای دیپلماسی اقتصادی فعال، هوشمند، منعطف و مبتنی بر شناخت واقعی بازارها است.
اولویتبندی کشورهای هدف
در شرایط محدودیت منابع مالی و انسانی، بهجای پراکندگی امکانات، باید کشورهای هدف براساس ظرفیت تجاری، موقعیت جغرافیایی، امکان دسترسی به بازارها و قابلیت همکاری اقتصادی اولویتبندی شوند.
در این چارچوب، کشورهای همسایه و منطقه، از جمله عراق، ترکیه، افغانستان، پاکستان، جمهوری آذربایجان، ارمنستان و کشورهای آسیای مرکزی، به دلیل مجاورت جغرافیایی و ظرفیت مبادلات زمینی، از اولویتهای اصلی برخوردارند.
کشورهای حوزه خلیج فارس و دریای عمان، بهویژه عمان، قطر، امارات و عربستان نیز با توجه به موقعیت لجستیکی، ظرفیت سرمایهگذاری و امکان توسعه همکاریهای اقتصادی، اهمیت ویژهای دارند.
در سطح آسیا هم چین، هند و کشورهای جنوب شرق آسیا میتوانند در حوزههای انرژی، مواد اولیه، محصولات صنعتی، کشاورزی، فناوری و سرمایهگذاری مشترک، نقش مؤثری ایفا کنند.
همچنین بازارهای آفریقا و آمریکای لاتین، از جمله کنیا، آفریقای جنوبی، نیجریه و برزیل، با مطالعات دقیق بازار و ارزیابی هزینههای حملونقل و مبادلات مالی، میتوانند در برنامه توسعه صادرات ایران قرار گیرند.
البته انتخاب کشور و محل استقرار رایزن بازرگانی باید براساس مطالعات کارشناسی، حجم تجارت بالقوه، امکان فعالیت قانونی، هزینههای عملیاتی و منافع ملی صورت گیرد؛ نه صرفاً ملاحظات اداری یا سیاسی.
مأموریتهای جدید رایزنان بازرگانی
در چنین شرایطی، رایزنان بازرگانی باید از فعالیتهای عمدتاً تشریفاتی و گزارشدهی اداری فاصله گرفته و مأموریتهای عملیاتی برعهده بگیرند.
شناسایی بازارهای جدید، معرفی توانمندیهای تولیدی و صادراتی ایران، ایجاد ارتباط مستقیم میان تولیدکنندگان و خریداران خارجی، پیگیری رفع موانع تعرفهای و غیرتعرفهای، توسعه صادرات خدمات فنی و مهندسی، شناسایی فرصتهای سرمایهگذاری مشترک و کمک به توسعه مسیرهای حملونقل و لجستیک، باید در زمره وظایف اصلی آنان قرار گیرد. همچنین رایزنان باید با اتاقهای بازرگانی، تشکلهای اقتصادی، شرکتهای معتبر و نهادهای تجاری کشور میزبان ارتباط مستمر داشته باشند و اطلاعات دقیق و بهروز درباره رقبا، قیمتها، مقررات و فرصتهای بازار را در اختیار فعالان اقتصادی ایران قرار دهند.
در شرایط تحریم، توجه به مسیرهای جایگزین و روشهای قانونی، شفاف و قابل اتکای تأمین مالی و تسویه مبادلات نیز اهمیت بیشتری پیدا میکند.
اصلاح ضوابط انتخاب رایزنان
یکی از ظرفیتهای کمتر استفادهشده در نظام اداری کشور، تجربه انباشته مدیران و کارشناسان بازنشسته است. درحالیکه بسیاری از کشورها برای حفظ و انتقال دانش سازمانی و بهرهگیری از تجربه نیروهای باسابقه، سازوکارهای مشخصی طراحی کردهاند، در ایران نیز میتوان با اصلاح ضوابط انتخاب رایزنان بازرگانی، از این سرمایه انسانی بهره گرفت.
برای نمونه، وزارت بازرگانی و صنعت هند در مه ۲۰۲۵ طی فراخوانی رسمی از افسران بازنشسته خدمات تجارت خارجی دعوت کرد تا در قالب مشاوران تجاری و بهصورت قراردادی، در حوزه سیاستگذاری، مذاکرات تجاری و تحلیل اقتصادی فعالیت کنند. همکاری اولیه یکساله و قابل تمدید براساس عملکرد پیشبینی شده بود.
انگلیس نیز با بهرهگیری از شبکه نمایندگان ویژه تجارت (Trade Envoys)، از شخصیتهای دارای تجربه و ارتباطات اقتصادی برای توسعه روابط تجاری، هدایت هیئتهای اقتصادی و شناسایی فرصتهای صادرات و سرمایهگذاری استفاده میکند.
در استرالیا و کانادا سازمانهای مرتبط با توسعه تجارت، از ظرفیت متخصصان و افراد دارای تجربه حرفهای در بازارهای بینالمللی بهره میگیرند.
البته باید توجه داشت که در همه این کشورها، استفاده از نیروهای بازنشسته الزاماً به معنای انتصاب آنان بهعنوان رایزن رسمی نیست؛ بلکه گاهی در قالب مشاور، نماینده ویژه یا مأموریت قراردادی صورت میگیرد.
نکته مهم آن است که بازنشستگی نباید به معنای پایان بهرهگیری از دانش، تجربه، ارتباطات و توانمندیهای حرفهای افراد باشد.
دراین راستا پیشنهاد میشود سازمان توسعه تجارت ایران با همکاری وزارت امور خارجه، اتاقهای بازرگانی و تشکلهای اقتصادی، نظامی رقابتی و شایستهمحور برای انتخاب و اعزام رایزنان طراحی کند.
در این نظام، محدودیتی صرفاً براساس شاغل یا بازنشسته بودن افراد وجود نداشته باشد و مدیران باسابقه دولتی، کارشناسان تجارت خارجی، فعالان بخش خصوصی و متخصصان صنایع صادراتی نیز امکان حضور در فرآیند انتخاب را داشته باشند.
معیارهای اصلی انتخاب باید شامل سابقه عملی در تجارت خارجی، شناخت بازار هدف، تسلط به زبان، توان مذاکره، برخورداری از ارتباطات حرفهای، آشنایی با مقررات بینالمللی و سلامت اداری باشد.
معیار ارزیابی؛ توسعه تجارت
همچنین استفاده از کارشناسان جوان و مسلط به فناوریهای نوین در کنار مدیران باتجربه، میتواند ضمن انتقال دانش میان نسلها، ظرفیتهای جدیدی در بازاریابی دیجیتال، تحلیل دادهها و ارتباطات بینالمللی ایجاد کند. از سوی دیگر، مأموریت رایزنان باید مدتدار، همراه با برنامه عملیاتی مشخص و قابل تمدید براساس عملکرد باشد. میزان توسعه بازارهای جدید، ایجاد ارتباطات تجاری مؤثر، قراردادهای صادراتی، رفع موانع تجاری و جذب سرمایهگذاری باید از شاخصهای ارزیابی آنان قرار گیرد.
به عبارت دیگر، تعداد جلسات، مکاتبات و گزارشهای اداری نباید معیار اصلی موفقیت یک رایزن باشد؛ بلکه نتیجه واقعی فعالیت او در توسعه تجارت کشور اهمیت دارد.
در مجموع، باید گفت اقتصاد ایران در شرایط کنونی بیش از هر زمان دیگری به بازنگری در ساختارهای اجرایی تجارت خارجی، استفاده از ظرفیتهای بخش خصوصی و بهرهگیری از سرمایه انسانی باتجربه نیاز دارد.
نمیتوان با روشهای سنتی و ساختارهای کمتحرک، انتظار دستیابی به نتایج متفاوت در عرصه تجارت بینالملل داشت.بدین جهت ضرورت دارد دیپلماسی اقتصادی کشور از رویکرد صرفاً اداری فاصله گرفته و به ابزاری عملیاتی برای توسعه صادرات، جذب سرمایهگذاری و گسترش همکاریهای منطقهای و جهانی تبدیل شود.
در این مسیر، انتخاب هدفمند کشورها، مأموریتمحوری رایزنان، مشارکت بخش خصوصی و استفاده از مدیران و کارشناسان بازنشسته در کنار نیروهای جوان و متخصص، میتواند بخشی از راهکارهای اصلاحی باشد.
امروز تجارت خارجی ایران به رایزنان کارآمد، دیپلماسی اقتصادی فعال و تصمیمگیری مبتنی بر تجربه، تخصص و شایستهسالاری نیاز دارد وباید از همه ظرفیت های موجود برای تحقق این هدف در شرایط تحریمی موجود بهره برد.